جنگل آمازون با وسعتی بیشتر از ۶.۷ میلیون کیلومتر مربع، بهعنوان بزرگترین جنگل بارانی در دنیا شناخته می شود. منطقه ای با پوشش گیاهی و جانوری شگفت انگیز که از انواع جنگل های بارانی، جنگل های فصلی، جنگل های برگ ریز و مجموعه ای از جانوران بومی و در حال انقراض تشکیل شده است. جنگلی باشکوه و گسترده که از دید اهمیت و جایگاهش در زندگی انسان ها، آن را ریه های زمین می نامند و همواره یکی از محبوب ترین جاهای دیدنی برای مسافران تور برزیل بوده است. اگر می خواهید بدانید جنگل آمازون کجاست، در گوشه و کنار آن، چه می گذرد و چه ویژگی های زیست محیطی دارد، در این مقاله همراه ما باشید.
جنگل آمازون، در محدوده شمالی قاره آمریکای جنوبی قرار گرفته و از شمال شرقی تا شمال غربی و مرکز این قاره کشیده شده است. اهمیت جنگل آمازون، به عنوان بزرگ ترین جنگل بارانی استوایی جهان، آن را در لیست عجایب هفتگانه طبیعی جدید جهان از سال ۲۰۱۱ میلادی تاکنون قرار داده است.
وسعت این جنگل را می توان به دو صورت بررسی کرد. اگر بر اساس زهکشی رودخانه های جنگل آمازون و انشعابات آن ها محاسبه کنیم، وسعت این جنگل به ۶.۷ میلیون کیلومتر مربع، یعنی ۴۰ درصد آمریکای جنوبی، می رسد؛ این مساحت چیزی حدود دو برابر کشور هند یا ۲۸ برابر بریتانیا است!
اما بخش های خارج از دسترسی رودخانه های آمازون نیز جزو حوزه جغرافیایی زیستی آمازون به حساب می آید و مجموع مساحت این حوزه، چیزی حدود ۷.۷ تا ۸.۲ میلیون کیلومتر مربع است. از این رو، در برخی از منابع وسعت جنگل آمازون را بر مبنای رودخانه های آن، یعنی ۶.۷ میلیون کیلومتر مربع، و در برخی دیگر بر اساس کل منطقه ای که مردم آن را آمازون می نامند، یعنی ۸.۲ میلیون کیلومتر مربع، عنوان می کنند.
در گذشته های دور، رودخانه آمازون بخشی از سیستم رودخانه ای « پروتوکنگو » بود که از قاره آفریقا عبور می کرد و به سمت غرب جریان داشت. حدود ۱۵ میلیون سال پیش، با برخورد صفحه آمریکای جنوبی به صفحه نازکا Nazca، رشته کوه های آند شکل گرفت. این فرایند، همراه با پیوند سنگ های بستر برزیل و گویان، مسیر رودخانه را مسدود کرد و آمازون را به یک دریای داخلی عظیم تبدیل نمود. با گذشت زمان، این دریای داخلی به یک دریاچه باتلاقی آب شیرین تبدیل شد و گونه های دریایی برای سازگاری با آب شیرین دگرگون شدند. این تحول، آمازون را به زیستگاهی غنی برای گونه های متنوعی از ماهی ها تبدیل کرد. امروزه بیش از ۲۰ گونه سفره ماهی در آب های آمازون یافت می شود که از نظر زیستی مشابه نمونه های موجود در اقیانوس آرام هستند. حدود ۱۰ میلیون سال پیش، جریان آب های آمازون به سمت شرق آغاز شد و این شرایط به شکل گیری جنگل های آمازون کمک کرد. در دوران عصر یخبندان، با کاهش سطح دریاها، دریاچه بزرگ آمازون به سرعت تخلیه شد و تنها رودخانه ای از آن باقی ماند. تغییرات زیستمحیطی این دوران تأثیرات گسترده ای بر پوشش گیاهی زمین داشت؛ وسعت جنگل های بارانی استوایی در جهان کاهش یافت و بخش های زیادی از آمازون به جنگل های ساوانا و مناطق کوهستانی تبدیل شدند. حدود ۶۰۰۰ سال پیش، با بالا رفتن سطح دریاها به میزان تقریبی ۱۳۰ متر، رودخانه آمازون بار دیگر به دریاچه ای وسیع و غول پیکر از آب های شیرین تبدیل شد و این تحولات، زیستگاه های متنوعی را برای گونه های مختلف گیاهی و جانوری فراهم کرد.
رودخانه آمازون، به عنوان شریان اصلی جنگل های آمازون، حدود ۶ هزار کیلومتر طول دارد. زیست بوم آمازون نیز بین ۷ تا ۸ میلیون کیلومتر مربع گستره دارد که بیش از ۸۰ درصد آن را پوشش گیاهی و جنگلی تشکیل می دهد. این جنگل پهناور در میان چندین کشور تقسیم شده است :
♦ ۵۹ درصد در برزیل
♦ ۱۲ درصد در پرو
♦ ۸ درصد در کلمبیا
♦ ۷ درصد در بولیوی
♦ ۶ درصد در ونزوئلا
♦ ۳ درصد در گویان
♦ ۲ درصد در اکوادور
♦ ۲ درصد در سورینام
♦ ۱ درصد در گویان فرانسه
نزدیک به دو سوم از جنگل های آمازون در مرزهای برزیل واقع شده است که این کشور را به مهم ترین بخشدار این زیست بوم بی نظیر تبدیل کرده است.
امروزه، رودخانه آمازون پر حجم ترین رودخانه روی کره زمین است که حجم آبی حدود دوازده برابر رودخانه می سی سی پی دارد. این رودخانه، با طول تقریبی ۶۴۰۰ کیلومتر، نقشی حیاتی در زیست بوم جنگل های آمازون دارد و میزبان تنوع وسیعی از گونه های آبزیان شیرین است. در فصل های بارانی، عرض دهانه آن می تواند به ۴۸۰ کیلومتر برسد و روزانه تا ۱۸ میلیارد مترمکعب آب را به اقیانوس اطلس وارد کند. جریان قدرتمند رودخانه، مقادیر زیادی رسوبات معلق را از کوه های آند حمل کرده و به رودخانه سرازیر می کند، که این امر موجب گل آلود شدن آب آن می شود. ته نشینی این رسوبات در دهانه رودخانه، منجر به شکل گیری جزایری متعدد، از جمله جزیره ماجارو Majaro Island، شده است. امروزه این رودخانه، پر آب ترین رودخانه روی زمین است که حجم آب آن بیش از ۵ برابر رودخانه کنگو است. جالب است بدانید که سر چشمه آبشار ایگواسو برزیل، یکی دیگر عجایب هفتگانه طبیعی جدید جهان، رودخانه آمازون است.
جنگل های بارانی آمازون را بهخاطر نقش آن در جذب دی اکسید کربن، گازهای گلخانه ای و انتشار رطوبت در جو از طریق فرآیند تعریق، « ریه های زمین » می نامند. این جنگل ها در طول روز به روش فوتوسنتز اکسیژن را تولید و شب ها از طریق تنفس اکسیژن را جذب می کنند.
در قلب جنگل آمازون و در میان گیاهان و گونه های جانوری، رازها بسیاری پنهان شده و بسیاری از عجایب جنگل آمازون علی رغم کاوش در این منطقه، هنوز کشف نشده است. وسعت این جنگل ۶.۷ میلیون کیلومتر مربعی که حدود ۲۰ درصد از اکسیژن کلی جهان را تامین می کند، آنقدر زیاد است که امکان کاوش در همه قسمت های آن برای گردشگران فراهم نیست. آیا برای ماجراجویی در دل اسرار عمیق، حیوانات جذاب و گیاهان عجیب جنگل آمازون و کشف راز ها آن آماده اید؟
در اینجا به چند مورد از عجایب جنگل های آمازون اشاره خواهیم کرد :
این درخت شبیه درخت هایی است که در فیلم های ترسناک دیده اید؛ با میوه ای مشکی و کرکی بر بالای آن که دیدن آن در شب شما را به وحشت می اندازد! انگور برزیلی مانند یک گل کلم کرکی است که در میان شاخه های خزه بسته درخت رشد می کند.
گل های نیلوفر آبی در باتلاق ها و دریاچه ها، یکی از زیباترین گل هایی هستند که می توانید در طبیعت ببیند؛ اما نیلوفر آبی جنگل آمازون با همه این ها فرق دارد! گل برگ های این گل آنقدر بزرگ و قوی است که می تواند وزن یک انسان بالغ را تحمل کند. نام دیگر این گل، ویکتوریا یا آمازونیکا است؛ با حدود یک متر قطر که ارتفاع شاخه های بلند آن در آب، به اندازه یک درخت می رسد.
یکی از عجایب جنگل آمازون که شما را به یاد دنیای انیمیشن ها می اندازد، نخل های راه رونده است. این درختان که « Socratea » نامیده می شوند، مانند موجودات کنجکاوی هستند که سر از زمین بلند کرده و به سوی نور در حال حرکت اند. این درختان، به دلیل رشد نا متقارن ریشه ها متناسب با نور، در جهت خورشید خم شده و ریشه های آن بیرون خاک دیده می شوند.
اگر ترایپوفوبیا ( هراس ناشی از الگوهای نامنظم یا خوشه ای از سوراخ های کوچک یا حفره ها ) دارید، بهتر است تا می توانید از رافلزیا دور شوید. چند دلیل وجود دارد که رافلزیا Rafflesia را به عجایب جنگل آمازون تبدیل کرده است ؛
• اول اینکه ریشه و برگ ندارد؛
• دوم اینکه یک انگل است؛
• سوم اینکه بدون فوتوسنتز، گرما تولید می کند؛
و در آخر بر خلاف ظاهر گل مانندش، بوی بسیار بدی مانند بوی گوشت گندیده می دهد. قطر این گیاه، یک متر است و با خال خال های زردش، ظاهر بسیار آزار دهنده ای برای افراد مبتلا به ترایپوفوبیا دارد.
آیا به شنا کردن در رودخانه آمازون فکر می کنید؟ رودخانه ای در آمازون وجود دارد که دمای آن بیش از ۹۰ درجه سانتی گراد است. رودخانه « Shanay - Timpishka »، به معنای واقعی در حال جوشیدن است. از نظر زمین شناسان این اتفاق به دلیل شیب زمین گرمایی زمین و فعالیت انسان ها در سایت های معدنی به وجود آمده که باعث آزاد شدن گاز می شود.
زمانی که به ویژگی های جنگل های آمازون اشاره می شود، نام خطرناک ترین حیوانات جهان نیز به ذهن می رسد. جانوران جنگل های آمازون، با تنوع زیستی که این منطقه دارد، در هیچ نقطه دیگری از کره زمین قابل مشاهده نیستند. حدود ۳۰ درصد از گونه های گیاهی و جانوری جهان در این جنگل ها یافت می شوند. آمارهای مربوط به این گونه ها و تنوع زیست محیطی آن ها به شرح زیر است :
♦ ۴۰۰۰۰ گونه گیاهی
♦ ۱۶۰۰۰ گونه درختی
♦ ۳۰۰۰ گونه ماهی
♦ ۱۳۰۰ پرنده
♦ ۴۳۰+ پستاندار
♦ ۱۰۰۰+ دوزیست
♦ بیش از ۴۰۰ خزنده
جنگل های آمازون، با تمام زیبایی و پوشش سرسبز خود، زیستگاهی برای برخی از خطرناک ترین حیوانات جهان هستند. از مارهای سمی گرفته تا شکارچیان تهاجمی، گونه های مختلفی در این جنگل ها زندگی می کنند. گربه جگوار Jaguar به عنوان یکی از بزرگ ترین گربه ها پس از ببر و شیر، قورباغه سمی Poison Dart Frog، مورچه گلوله زن Bullet Ant، مار آناکوندای سبز Green Anaconda، عنکبوت سرگردان برزیلی Brazilian Wandering Spider، مارماهی الکتریکی Electric Eel، ماهی گوشت خوار پیرانا Piranha و عقاب هارپی Harpy Eagle نمونه هایی از خطرناک ترین حیواناتی هستند که در جنگل های آمازون زندگی می کنند.
جنگل آمازون در ایجاد بارش باران در نقاط مختلف برزیل نقش کلیدی ایفا می کند. این جنگل با درختان انبوه اش نه تنها به پر آبی رودخانه آمازون کمک کرده، بلکه روزانه مقادیر زیادی بخار آب را به جو منتقل می کند. بخشی از این بخار آب در فرایند بارش باران به کار گرفته می شود، در حالی که بخش دیگری از آن به وسیله جریان باد و هوا به مناطق دیگر قاره، از جمله نواحی جنوبی که فعالیت های کشاورزی در آن ها رایج است، منتقل می شود. برخی محققان این پدیده را به « رودخانه پرنده » تشبیه کرده اند. طبق آمار، حدود ۷۰ درصد از حجم تولید ناخالص ملی برزیل از مناطقی تأمین می شود که تحت تأثیر بارش های ناشی از جنگل های آمازون قرار دارند.
امروزه، جنگل های بارانی آمازون با تهدیدات جدی از جمله جنگل زدایی، آتش سوزی، کشاورزی و خشکسالی مواجه هستند. این جنگل ها سابقه ای طولانی در سکونت انسان دارند، اما افزایش جمعیت و کشاورزی مکانیزه به همراه استفاده تجاری و اقتصادی از منابع آمازون، تغییرات زیادی در ساختار این جنگل ها به وجود آورده است. کالاهای متنوعی مانند : چرم، گوشت گاو، الوار، سویا، نفت، گاز و مواد معدنی به کشورهایی نظیر چین، کشورهای اروپایی، ایالات متحده و روسیه صادر می شوند. تولید این کالاها منجر به تخریب گسترده درخت ها و پوشش گیاهی آمازون شده است. در دهه ۱۹۷۰، بیش از ۱.۴ میلیون هکتار از جنگل های آمازون تخریب شد؛ این رقم در سال های بعد نیز افزایش یافته است. به همین دلیل، حجم وسیعی از جنگل های بارانی آمازون در معرض قطع درخت و آتش سوزی قرار دارند. یکی دیگر از عوامل آسیب زننده به جنگل آمازون، استفاده از این منطقه به عنوان مرتع و محل چرای گاوها است. از اوایل دهه ۱۹۹۰، تولیدات کشاورزی صنعتی، به ویژه مزارع سویا، نیز به عنوان عامل مهمی در جنگل زدایی شناخته شده اند. علاوه بر این، تغییرات آب و هوایی و افزایش گرمایش جهانی از دیگر عوامل تأثیر گذار بر جنگل های آمازون به شمار می روند. دمای بالا در اقیانوس اطلس استوایی موجب کاهش بارندگی در بخش های وسیعی از جنگل های بارانی آمازون شده و در نتیجه به خشکسالی و افزایش حساسیت این مناطق به آتشسوزی منجر می شود. بررسی ها نشان می دهد که اگر این تغییرات آب و هوایی ادامه یابد، بخش های وسیعی از جنگل های بارانی آمازون، به ویژه در نواحی جنوبی، به ساوانا ( گرم دشت ) تبدیل خواهند شد. این تغییرات نه تنها تأثیرات اقتصادی و زیست محیطی چشم گیری به همراه دارند، بلکه منجر به انتشار بی رویه گازهای گلخانه ای و کربنی نیز خواهند شد.
جنگل های آمازون را با باران، گرما و رطوبت فراوان آن می شناسند. وضعیتی که این منطقه را به محیطی عالی برای رشد و زندگی گیاهان و حیات وحش تبدیل می کند. آمازون همیشه مرطوب است و در بیشتر روزهای سال بارندگی های قابل توجهی در آن رخ می دهد. میانگین دما در فصل خشک سال ۲۷.۹ درجه و در فصل بارانی ۲۵.۸ درجه سانتی گراد بوده و میزان رطوبت در تمام طول سال بالاست؛ به شکلی که در فصل خشک سال بهطور میانگین ۷۷ درصد بوده و در فصل بارانی سال به ۸۸ درصد می رسد.
یکی از سوالات متداول درباره آمازون این است که خانه بومیان این جنگل ها کجاست و آیا انسان ها در این منطقه زندگی می کنند؟ با نگاهی به تاریخچه جنگل های بارانی آمازون در می یابیم که هزاران سال است که قبایل و گروه های مختلف بومی در این منطقه سکونت دارند. بیش از ۳۰ میلیون نفر از ۳۵۰ گروه قومی مختلف در آمازون زندگی می کنند، هر کدام با زبان و فرهنگ خاص خود. سنت ها و عادات لباس پوشیدن این قبایل از یکدیگر متفاوت است. برخی از این قبایل با دنیای مدرن بیگانه اند و برای تأمین غذاهای خود به شکار حیوانات جنگل و مصرف میوه ها و گیاهان محلی وابسته هستند. انسان ها برای هزاره ها در جنگل آمازون زندگی کرده اند. هنوز قبایل زیادی وجود دارند که شکل زندگی باستانی خود را حفظ کرده اند اما با دنیای بیرون از جنگل نیز ارتباط دارند. جستجوها برای کشف انسان های اولیه زنده در آمازون به نتایج جذابی منتهی شد. در آمازون، برای صدها سال، دو گروه هیچ ارتباطی با بقیه بشریت نداشته اند : یوری ها و پاس ها. این افراد تمام تلاش خود را می کنند که عدم ارتباط با دنیای ما و تکنولوژی را حفظ کنند. در این مقاله می خواهیم بررسی کنیم که این افراد چه کسانی هستند و چرا از ارتباط با دنیای دیگر انسان ها سر باز می زنند؟
چرا انسان های منزوی جنگل آمازون هنوز در اینجا زندگی می کنند؟
یوری ها و پاس ها دو گروه انسان های منزوی در آمازون، تصمیم گرفتند برای فرار از مرگ بر اثر گرسنگی، آنفولانزا و مالاریا به جنگل های بارانی بروند تا از مرگ یا بردگی به دور باشند. آن ها به خوبی می دانند که دنیایی فراتر از جنگل آمازون وجود دارد، زیرا هواپیماها را می بینند که هر روز مسیر تجاری بوگوتا-لتیسیا را هنگام پرواز بر فراز پارک ملی پوره در آمازون می گذرند. امروزه تنها حدود صد خانواده از یوری ها و پاس ها باقی مانده است که روبرتو فرانکو وجود آن ها را کشف کرد.
جنگل آمازون بهعنوان یک میراث مهم جهانی شناخته می شود و گنجینه ای با ارزش به شمار می رود که نابودی آن تأثیرات منفی فراوانی بر زندگی موجودات زنده و همچنین انسان خواهد گذاشت. به همین دلیل، حفظ و مراقبت از جنگل های بارانی آمازون همواره یکی از دغدغه های اصلی مسئولان و فعالان محیط زیست بوده است. در حالی که تخریب این جنگل ها همچنان ادامه دارد، میزان کلی جنگل زدایی در آمازون در اواسط دهه ۲۰۰۰ و ۲۰۱۰ کاهش یافت. با این حال، در سال های اخیر، روند جنگل زدایی در این منطقه به طور قابل توجهی افزایش یافته است. کشور برزیل در سال های ۲۰۰۰ تا ۲۰۱۰ بزرگ ترین شبکه مناطق حفاظت شده جهان را ایجاد کرد که بیشتر آن ها در منطقه آمازون قرار دارند. در سال ۲۰۰۴ دولت برنامه کاهش جنگل زدایی را با بهبود اجرای قانون، نظارت های ماهواره ای و ارائه مشوق های مالی برای رعایت قوانین زیست محیطی اجرا کرد. دستگاه های قانون هم تلاش بسیاری برای پیگیری فعالیت های غیرقانونی در آمازون ایفا کردند. با این حال، تمامی این فعالیت ها در اواسط دهه ۲۰۱۰ با شکست مواجه شد. بودجه های لازم برای تشویق مردم و جامعه جهت حفظ جنگل های آمازون تامین نشد. دولت مقررات زیست محیطی را لغو کرد و سخت گیری در اجرای قوانین مرتبط با مراقبت از محیط زیست را، به ویژه در جنگل های آمازون، کاهش داد و مسیر را برای فعالیت صنایع معدن، چوب و تجارت کشاورزی هموار کرد. در نهایت در سال ۲۰۱۹ هم جنگل زدایی در برزیل سرعت گرفت و زنگ خطر نابودی جنگل های آمازون به صدا در آمد.
جنگل اسرار آمیز و شگفت انگیز آمازون با دنیایی از تنوع جانوری و گیاهی، یکی از مهم ترین جنگل های دنیا محسوب می شود که بخش هایی از آن را در فیلم و سریال ها و همچنین مستند های تلویزیونی دیده اید. جنگلی با حقایقی شگفت انگیز که در ادامه به تعدادی از آن ها اشاره می کنیم :
♦ جنگل آمازون بالغ بر ۶ میلیون کیلومترمربع مساحت دارد و در ۹ کشور مختلف جای گرفته است؛
♦ برخی از کاوشگران و محققان معتقدند به طور میانگین در هفته چندین گونه جدید جانوری و گیاهی در این جنگل کشف می شود؛
♦ جنگل های آمازون خانه ای برای ۴۷میلیون نفر انسان بوده که بیش از ۲ میلیون نفر آن ها بومی هستند؛
♦ آمارها نشان می دهد حدود ۴۰۰ میلیارد درخت در آمازون وجود دارد؛
♦ حدود ۱۵۰ تا ۲۰۰ میلیارد تن کربن در جنگل ها و خاک آمازون ذخیره می شود که برای مبارزه با بحران آب و افزایش دمای کره زمین حیاتی است؛
♦ با وجود اهمیت جنگل های آمازون، در هر دقیقه یک منطقه از این جنگل که معادل با ۵ زمین فوتبال است، قطع می شود؛
♦ آمار و ارقام حاکی از این است که تا به امروز حدود ۱۷ درصد از جنگل های بارانی آمازون نابود شده اند. این مساحت برابر است با وسعت کشور فرانسه؛
♦ فعالان محیط زیست معتقدند که نابودی جنگل های آمازون با سرعت زیادی در حال پیشرفت است و این آسیب ها هرگز جبران نمی شوند.
