قانون دوبلین یکی از مقررات مهم اتحادیه اروپا در حوزه پناهندگی است که هدف اصلی آن تعیین کشور مسئول رسیدگی به درخواست پناهندگی هر فرد و جلوگیری از ثبت هم زمان یا چندباره درخواست در کشورهای مختلف اروپاست. این قانون در 32 کشور اروپایی اجرا می شود که علاوه بر کشورهای عضو اتحادیه اروپا، کشورهایی مانند : سوئیس، نروژ، ایسلند و لیختن اشتاین را نیز شامل می شود. بر اساس این قانون، معمولاً اولین کشوری که پناهجو از طریق آن وارد اروپا شده یا در آن اثر انگشت داده است، مسئول بررسی درخواست پناهندگی او خواهد بود.
کشورهای مختلف اروپایی قوانین مشابهی برای رسیدگی به درخواست های پناهندگی تنظیم کرده اند. یک بخش از این قوانین مربوط به « قانون دوبلین » می شود. « قانون دوبلین » قانونی است که مطابق معیارهای مشخص، تعیین می کند کدام کشور مسئول رسیدگی به درخواست پناهندگی متقاضی است. کشورهای دوبلین شامل 32 کشور می شوند که به « کشورهای دوبلین » معروف هستند، سوئیس و منطقه اقتصادی اروپا ( نروژ، لیختن اشتاین و ایسلند ) نیز جزو کشورهای دوبلین هستند. « قانون دوبلین » تحت عنوان « دوبلین 3 » نیز شناخته می شود، دلیل این مسئله این است که تا به امروز سه نسخه از این قانون اعلام شده است که آخرین نسخۀ در سال 1990 امضا شده است. زمانی که یک متقاضی درخواست پناهندگی می کند، از او پرسش هایی در خصوص گذشتۀ او پرسیده می شود که این مورد بخشی از فرآیند درخواست است. بعد از ارسال درخواست اولیه، در صورتی که درخواست دیگری در کشور دوبلین دیگر ارسال شود یا « اداره حفاظت بین المللی ( IPO ) » تشخیص دهد که درخواست پناهندگی باید در کشور متفاوتی بررسی شود، شما به کشور دیگری منتقل می شوید. منظور این است که ممکن است شرایطی به وجود آید که متقاضی بتواند در کشوری که هست، اقامت داشته باشد، به عنوان مثال : در صورتی که خانواده ای در کشور مورد نظر دارد یا به صورت عادی به کشوری نقل مکان کرده است که در آنجا خانواده دارد. در صورتی که برای پیگیری درخواست پناهندگی نیاز به انتقال به کشور دیگری باشد و درخواست از پیش تایید شده باشد، بررسی نهایی در کشور دوم انجام می شود. در شرایطی که فرد متقاضی پناهندگی براساس پیمان دوبلین بالای 18 سال داشته باشد و بخواهد به عضو خانوادۀ خود که در کشوری دیگری مقیم است الحاق شود، باید از سوی او رضایت کتبی داشته باشد.
همان طور که گفته شد، تعداد 32 کشور عضو پیمان دوبلین هستند که شامل کشورهای زیر می شوند :
ستون 1 | ستون 2 | ستون 3 | ستون 4 | ستون 5 | ستون 6 | ستون 7 | ستون 8 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
اتریش | بلـــــــــژیک | بلغارستان | کرواسی | قبــــــــــرس | جمهوری چک | دانمارک | استونی |
فنلاند | فرانســـــه | آلمــــــــان | یــــــونان | مجارستان | ایسلند | ایرلنــــــــد | ایتالیا |
لاتویا | لیختن اشتاین | لیتوانی | لوکزامبورگ | مالــــــــتا | هلـــــــــند | نـــــــــروژ | لهستان |
پرتغال | رومانی | اسلواکی | اسلوونی | اسپانیا | ســــــوئد | سوئیس | انگلستان |
در شرایطی ممکن است به طور قانونی بتوانید به کشور دیگری از گروه « کشورهای دوبلین » بروید که :
♦ شما کودک هستید ( کمتر از ۱۸ سال سن دارید ). شما همراه مادر، پدر یا فرد بزرگ سال مسئول خود نیستید. شما یکی از افراد زیر را دارید یا فکر می کنید که دارید :
♦ پدر، مادر یا فرد بزرگ سال مسئول، برادر یا خواهر که به طور قانونی در یکی از « کشورهای دوبلین » حضور دارد؛ یا عمه، عمو، خاله، دایی یا پدربزرگ / مادربزرگ که به طور قانونی در یکی از « کشورهای دوبلین » حضور دارد و می تواند از شما مراقبت کند؛
♦ شما مایل هستید به او در آن کشور بپیوندید.
♦ شما بزرگسال هستید و همسر، شریک زندگی یا فرزند ( زیر ۱۸ سال ) در یکی از « کشورهای دوبلین » دارید. شما مایل هستید به او بپیوندید. او در آن کشور درخواست پناهندگی داده است یا تصمیم مثبت درباره درخواست پناهندگی او صادر شده است.
♦ شما دارای مدرک معتبر اقامت / ویزای صادر شده توسط یکی از « کشورهای دوبلین » هستید، یا مدرک اقامتی دارید که کمتر از دو سال از انقضای آن گذشته است، یا ویزایی دارید که کمتر از شش ماه از انقضای آن گذشته است و از آن زمان تاکنون قلمرو « کشورهای دوبلین » را ترک نکرده اید.
♦ شما باردار هستید، نوزاد تازه متولد شده دارید، دچار ناتوانی شدید هستید، به بیماری جدی مبتلا هستید یا سالمند هستید و یکی از والدین، خواهر / برادر یا فرزند شما به طور قانونی در یکی از « کشورهای دوبلین » اقامت دارد. شما مایل هستید به او بپیوندید و آن شخص قادر به کمک به شما است.
♦ شما فرزند بزرگسال، خواهر / برادر یا والدینی دارید که باردار است، نوزاد تازه متولد شده دارد، دچار ناتوانی شدید است، به بیماری شدید مبتلاست یا سالمند است و به طور قانونی در یکی از « کشورهای دوبلین » اقامت دارد. شما مایل هستید به آن شخص بپیوندید و قادر به کمک به او هستید.
♦ شما مایل هستید به دلایل انسان دوستانه، به ویژه با توجه به ملاحظات فرهنگی و خانوادگی، به یکی از اعضای خانواده خود در یکی از « کشورهای دوبلین » بپیوندید. آن کشور با پذیرش شما موافقت می کند.
اگر فکر می کنید یکی از این شرایط شامل حال شما می شود، بسیار مهم است که : در کشور محل اقامت فعلی خود نزد مقامات مربوطه درخواست پناهندگی بدهید. وضعیت خود را توضیح دهید و در اسرع وقت تمام اطلاعات و مدارک مرتبط درباره خود و اعضای خانواده تان؛ مانند نام ها، نشانی ها، شماره های تماس، مدارک اثبات رابطه خانوادگی، مجوزهای اقامت و … را برای پشتیبانی از درخواست تان در اختیار مقامات قرار دهید. اگر برای پناهندگی درخواست ارسال شده و از کشور دیگری از « کشورهای دوبلین » عبور کرده اید یا در آن زندگی کرده اید، ممکن است به آن کشور بازگردانده شوید اگر پیش از ورود به کشوری که اکنون در آن هستید، در یک « کشور دوبلین » دیگر درخواست پناهندگی داده باشید؛ یا شواهدی مانند : اثر انگشت شما وجود داشته باشد که نشان دهد از طریق یک « کشور دوبلین » دیگر وارد اروپا شده اید یا اینکه دستکم به مدت 5 ماه در یک « کشور دوبلین » دیگر زندگی کرده اید هیچ دلیل معتبرى مطابق معیارهای ذکر شده در بالا؛ برای درخواست انتقال به یک « کشور دوبلین » دیگر نداشته باشید.
♦ اگر کودک هستید ( زیر ۱۸ سال )، مقامات فردی را برای کمک به شما تعیین خواهند کرد ( نماینده / قیم / وکیل ).
♦ از شما خواسته می شود اثر انگشت بدهید ( اگر بالای ۱۴ سال هستید ).
♦ می توانید از کمک مترجم استفاده کنید و اگر به مترجم نیاز دارید، حق دارید درخواست آن را بدهید.
♦ شما حق دارید با کمیساریای عالی سازمان ملل متحد در امور پناهندگان ( UNHCR ) تماس بگیرید؛ این نهاد می تواند در مورد درخواست شما، کمک تان کند.
♦ شما در کشوری که در آن هستید توسط مقامات مصاحبه خواهید شد و از شما خواسته می شود اطلاعات و یا مدارک مرتبط ارائه دهید.
♦ اگر در یکی از وضعیت های توضیح داده شده در بالا قرار دارید، مقامات کشوری که در آن هستید ممکن است در صورتی که دلایلی برای انتقال شما وجود داشته باشد، درخواستی به مقامات کشور دیگر ارسال کنند، یا اگر دلایلی برای ماندن دارید، تصمیم بگیرند درخواست شما را بررسی کنند.
♦ شما از تصمیم کشوری که درخواست شما به آن ارسال شده است مطلع خواهید شد.
♦ مدت زمان روند از ثبت درخواست تا انتقال ( در صورت موافقت کشور ) متفاوت است. معمولاً بین 1 تا 11 ماه طول می کشد، اما در برخی موارد بیشتر از این مدت زمان برده است.
♦ در این مدت، شما حق دارید؛ در کشوری که در آن هستید بمانید. از محل اقامت، غذا، مراقبت های پزشکی پایه، مراقبت های پزشکی اورژانسی و موارد مشابه برخوردار شوید و اگر زیر ۱۸ سال هستید، می توانید به تحصیل در مدرسه ادامه دهید.
برای آن که فرد مشمول قوانین دوبلین قرار گیرد و امکان ثبت و پیگیری درخواست پناهندگی برای او فراهم شود، لازم است مجموعه ای از مدارک و اطلاعات شخصی و حقوقی را به صورت کامل و منسجم تهیه و ارائه کند. این مدارک نقش مهمی در بررسی پرونده و تعیین کشور مسئول رسیدگی به درخواست پناهندگی دارند. مهم ترین موارد مورد نیاز عبارت اند از :
۱. مدارک اثبات هویت
متقاضی باید اسنادی ارائه دهد که هویت او را به طور رسمی مشخص کند. این مدارک می تواند شامل پاسپورت معتبر، شناسنامه، کارت ملی یا هرگونه سند هویتی قابل استناد باشد. در صورت نبود مدارک اصلی، ارائه هرگونه مدرک جایگزین یا توضیح مستند درباره علت فقدان آنها نیز می تواند در روند بررسی پرونده مؤثر باشد.
۲. تاریخچه و مسیر سفر
ارائه اطلاعات دقیق درباره مسیر سفر از کشور مبدأ تا زمان ورود به کشورهای اروپایی اهمیت زیادی دارد. این اطلاعات می تواند شامل تاریخ ها، کشورهای عبوری، محل ورود اولیه به اتحادیه اروپا و مدارکی مانند : بلیط، ویزا، مهرهای ورود و خروج، یا هر سندی باشد که مسیر حرکت فرد را اثبات کند. این بخش به ویژه برای تعیین کشور مسئول طبق مقررات دوبلین اهمیت اساسی دارد.
۳. دلایل و مستندات درخواست پناهندگی
متقاضی باید دلایل اصلی درخواست پناهندگی خود را به صورت شفاف و مستدل بیان کند. ارائه مدارک، شهادت ها یا گزارشهای مرتبط می تواند تأثیر بسزایی در پذیرش درخواست داشته باشد.
۴. مدارک و گزارش های پزشکی
در صورتی که فرد دارای بیماری خاص، آسیب جسمی یا روحی، یا مشکلات پزشکی ناشی از شرایط کشور مبدأ یا مسیر مهاجرت باشد، ارائه مدارک و گزارش های پزشکی معتبر ضروری است. این اسناد می توانند در روند رسیدگی به پرونده و همچنین در تعیین شرایط اقامت و حمایت های لازم نقش مهمی ایفا کنند.
۵. مدارک اقتصادی و اجتماعی
ارائه اسنادی که وضعیت اقتصادی، شغلی و اجتماعی فرد را در کشور مبدأ نشان دهد نیز توصیه می شود. این مدارک می تواند شامل گواهی اشتغال، سطح درآمد، وضعیت تحصیلی یا شرایط زندگی باشد و به درک بهتر شرایط فرد پیش از ترک کشور کمک کند. لازم به ذکر است که بسته به شرایط هر پرونده، ممکن است مدارک تکمیلی دیگری نیز از متقاضی پناهندگی درخواست شود. به همین دلیل، توصیه می شود پیش از هرگونه اقدام، حتماً با افراد متخصص، مشاوران حقوقی یا کارشناسان باتجربه در حوزه مهاجرت و پناهندگی به کشورهای اروپایی مشورت شود تا از بروز اشتباهات احتمالی جلوگیری گردد.
قانون دوبلین 2 و دوبلین 3 هر دو برای تعیین این موضوع طراحی شده اند که کدام کشور عضو اتحادیه اروپا مسئول بررسی درخواست پناهندگی یک فرد است. هدف اصلی هر دو جلوگیری از ثبت درخواست پناهندگی در چند کشور مختلف و ایجاد نظم در نظام پناهندگی اروپا است. با این حال، دوبلین 3 نسخه اصلاح شده و کامل تر دوبلین 2 محسوب می شود و تلاش کرده ضعف های نسخه قبلی را برطرف کند. دوبلین 2 که از سال 2003 اجرا می شد، تمرکز اصلیاش بر سرعت در انتقال پناهجویان به کشور مسئول بود و توجه کمتری به حقوق فردی پناهجو داشت. در این قانون، حق اعتراض مؤثر به تصمیم انتقال به طور شفاف پیشبینی نشده بود و در برخی موارد پناهجویان به کشورهایی منتقل می شدند که شرایط پذیرش مناسبی نداشتند. همچنین به پیوندهای خانوادگی و وضعیت کودکان توجه محدودی می شد. در مقابل، دوبلین 3 که از سال 2013 اجرایی شد، حقوق پناهجویان را تقویت کرد. این قانون حق اعتراض و تجدیدنظر را به رسمیت شناخت و کشورها را موظف کرد اطلاعات کامل و قابل فهم درباره روند دوبلین به پناهجو ارائه دهند. علاوه بر این، توجه ویژه ای به وحدت خانواده و منافع عالی کودک شد و انتقال به کشورهایی که خطر رفتار غیرانسانی یا تحقیرآمیز در آنها وجود دارد، ممنوع اعلام شد. به طور کلی، دوبلین 3 با حفظ چارچوب اصلی دوبلین، رویکردی انسانی تر و حقوق محورتر نسبت به دوبلین 2 دارد.
بر اساس قانون دوبلین، زمانی که یک فرد در یکی از کشورهای عضو درخواست پناهندگی ثبت می کند، اصولاً تا 6 ماه پس از ثبت درخواست نباید اخراج شود. در این بازه زمانی، پرونده پناهندگی باید بررسی شود یا مشخص گردد که کدام کشور عضو اتحادیه اروپا مسئول رسیدگی به درخواست پناهندگی است. این دوره 6 ماهه از تاریخ ثبت رسمی درخواست پناهندگی در اولین کشور محاسبه می شود. اگر در جریان بررسی پرونده مشخص شود که طبق مقررات دوبلین، کشور دیگری ( مثلاً به دلیل ثبت اثر انگشت، ویزا یا ورود اولیه ) مسئول رسیدگی به پرونده است، انتقال پناهجو به آن کشور باید معمولاً در همین بازه 6 ماهه انجام شود. در این مدت، پناهجو حق دارد در کشور محل ثبت درخواست باقی بماند و منتظر تصمیم نهایی بماند. با این حال، این مهلت همیشه ثابت نیست. در برخی شرایط خاص، این مهلت 6 ماهه می تواند تمدید شود؛ برای مثال :
♦ اگر درخواست پناهندگی رد شود و پناهجو درخواست تجدیدنظر ( اعتراض ) ثبت کند.
♦ اگر رسیدگی قضایی طول بکشد یا موانع اداری و قانونی ایجاد شود.
♦ یا اگر اجرای انتقال به کشور مسئول به دلایل عملی یا حقوقی ممکن نباشد.
در چنین مواردی، مدت زمان بررسی یا عدم اخراج ممکن است تا 6 ماه دیگر یا حتی بیشتر تمدید شود، بسته به شرایط پرونده و تصمیم مراجع قانونی به طور خلاصه، طبق قانون دوبلین :
♦ مهلت اولیه برای رسیدگی یا انتقال پناهجو : 6 ماه
♦ امکان تمدید این مهلت در شرایط خاص قانونی یا قضایی وجود دارد
♦ و طول نهایی این دوره به وضعیت پرونده و تصمیم مقامات مربوطه بستگی دارد
کشوری که پناهجو برای نخستین بار از طریق آن وارد اروپا شده است، مسئول رسیدگی به درخواست پناهندگی اوست. این موضوع در « مقررات دوبلین » اتحادیه اروپا تعیین شده است. با این حال، آن کشور باید بتواند پناهجو را ثبت نام کند. اگر پناهجو بدون ثبت نام از آن کشور عبور کند و در کشور دیگری درخواست پناهندگی بدهد، آن کشور دیگر مسئول رسیدگی به روند پناهندگی او خواهد بود. بهعنوان مثال : اگر یک پناهجو وارد هلند شود اما در کشور دیگری از اتحادیه اروپا ثبت شده باشد، هلند می تواند او را به کشور محل ثبت نام بازگرداند. اگر پناهجو در کشور دیگری ثبت نشده باشد، امکان بازگرداندن او وجود ندارد و در این صورت می تواند در هلند درخواست پناهندگی بدهد. اداره مهاجرت و تابعیت هلند ( IND ) تصمیم می گیرد که آیا فرد مستحق پناهندگی هست یا خیر. اگر IND درخواست او را رد کند، پناهجو باید هلند را ترک کند.
اصطلاح « فرار از قانون دوبلین » به مجموعه اقداماتی گفته می شود که برخی پناهجویان با هدف جلوگیری از انتقال خود به کشوری که طبق مقررات اتحادیه اروپا مسئول بررسی درخواست پناهندگی آنهاست، انجام میدهند. بر اساس مقررات دوبلین III، معمولاً اولین کشوری که پناهجو از طریق آن وارد اتحادیه اروپا شده یا اثر انگشت او را ثبت کرده است، مسئول رسیدگی به درخواست پناهندگی محسوب می شود. هدف اصلی این سیستم جلوگیری از ثبت چندباره درخواست پناهندگی در کشورهای مختلف و ایجاد نظم در فرآیند رسیدگی است. با این حال، به دلیل تفاوت شرایط پذیرش، امکانات رفاهی، سرعت رسیدگی یا شانس دریافت اقامت در کشورهای مختلف، برخی پناهجویان تلاش می کنند از انتقال به کشور مسئول فرار کنند. این اقدامات معمولاً به یکی از شیوه های زیر انجام می شود :
۱. ورود غیرقانونی به کشورهای دیگر اتحادیه اروپا
یکی از رایج ترین روش های فرار از قانون دوبلین، ورود غیرقانونی به کشور دیگری از اتحادیه اروپاست. در این حالت، پناهجو که می داند طبق مقررات دوبلین کشور اولیه ورود او مسئول رسیدگی به پرونده اش است، تلاش می کند بدون ثبت رسمی یا پس از خروج غیرقانونی از آن کشور، وارد کشور دیگری شود و در آنجا درخواست پناهندگی بدهد. هدف از این کار آن است که مقامات کشور مقصد نتوانند به راحتی او را شناسایی کرده و به کشور مسئول بازگردانند. با این حال، در صورت شناسایی اثر انگشت یا سوابق ورود، معمولاً درخواست انتقال مجدد به کشور اولیه مطرح می شود.
۲. پنهان شدن و تغییر هویت
برخی پناهجویان برای جلوگیری از شناسایی توسط مقامات مهاجرتی، اقدام به پنهان شدن یا تغییر اطلاعات هویتی خود می کنند. این اقدامات می تواند شامل تغییر محل اقامت، استفاده از نام یا تاریخ تولد متفاوت، نداشتن یا از بین بردن مدارک شناسایی و حتی تلاش برای مخفی ماندن از سیستم های ثبت اثر انگشت باشد. در برخی موارد، پناهجویان از مراجعه به مراکز رسمی خودداری می کنند یا به صورت مخفیانه در کشورها اقامت می کنند تا شناسایی نشوند. این روش اگرچه ممکن است در کوتاه مدت مانع انتقال شود، اما خطرات زیادی از جمله بازداشت، محرومیت از خدمات اجتماعی و مشکلات حقوقی جدی به همراه دارد.
۳. ثبت درخواست پناهندگی در چند کشور مختلف
برخی پناهجویان به طور هم زمان یا پشت سر هم در چند کشور عضو اتحادیه اروپا درخواست پناهندگی ثبت می کنند. هدف از این کار افزایش شانس پذیرفته شدن در کشوری است که شرایط بهتری از نظر حمایت اجتماعی، بازار کار یا سیاست های مهاجرتی دارد. در این حالت، پناهجو ممکن است مدت طولانی بین کشورهای مختلف در رفت و آمد باشد و در وضعیت بلاتکلیف زندگی کند. با وجود سیستم های مشترک ثبت اطلاعات مانند : یوروداک ( EURODAC )، این روش معمولاً در نهایت شناسایی می شود و ممکن است منجر به انتقال به کشور مسئول یا حتی رد درخواست شود.
۴. اعتراض به حکم انتقال و درخواست تجدیدنظر
در برخی موارد، پناهجویان پس از دریافت تصمیم رسمی مبنی بر انتقال به کشور مسئول، از حق قانونی خود برای اعتراض و درخواست تجدیدنظر استفاده می کنند. این اعتراض ها می تواند باعث تعلیق موقت انتقال و طولانی شدن روند رسیدگی شود. درخواست تجدیدنظر به ویژه در شرایط خاص، مانند : ابتلا به بیماری های جدی، مشکلات شدید روانی، وجود اعضای خانواده در کشور مقصد یا شرایط انسانی دشوار، ممکن است با شانس بیشتری پذیرفته شود. با این حال، صرف اعتراض لزوماً به معنای لغو انتقال نیست و تصمیم نهایی به ارزیابی مقامات قضایی بستگی دارد.
قانون دوبلین یکی از مقررات مهم در حوزه پناهندگی است که برای کشورهای عضو اتحادیه اروپا و همچنین برخی کشورهای غیرعضو که به این نظام پیوسته اند، اجرا می شود. هدف اصلی این قانون مشخص کردن این موضوع است که کدام کشور مسئول بررسی درخواست پناهندگی یک فرد است تا از ثبت چندباره درخواست پناهندگی در کشورهای مختلف جلوگیری شود. بر اساس این قانون، معمولاً اولین کشوری که پناهجو وارد آن شده یا در آن اثر انگشت داده است، مسئول رسیدگی به پرونده پناهندگی او خواهد بود. به همین دلیل، قانون دوبلین نقش مهمی در کنترل و مدیریت روند پناهندگی در اروپا دارد و میان کشورهای عضو نوعی هماهنگی ایجاد می کند. با این حال، همه کشورهای اروپایی مشمول قانون دوبلین نیستند. برخی کشورها اساساً عضو این سیستم نیستند یا در مقاطعی از آن خارج شده اند. این کشورها الزامی به اجرای مقررات دوبلین ندارند و درخواست های پناهندگی را بر اساس قوانین داخلی خود بررسی می کنند.
♦ بریتانیا ( انگلستان ) : پس از خروج از اتحادیه اروپا ( برگزیت )، بریتانیا دیگر در سیستم دوبلین مشارکت ندارد و قوانین پناهندگی مستقل خود را اجرا می کند.
♦ ایرلند : این کشور از ابتدا در اجرای قانون دوبلین به طور کامل مشارکت نداشته و در زمینه پناهندگی سیاست های خاص و متفاوتی را دنبال می کند.
♦ ایتالیا : این کشور از ابتدا از قانون دوبلین تبعیت می کرد اما اخیراً از آن خارج شده است.
در نتیجه، روند بررسی درخواست پناهندگی در این کشورها با کشورهای عضو قانون دوبلین تفاوت دارد و معمولاً انتقال پناهجویان به کشورهای دیگر بر اساس مقررات دوبلین در مورد آنها اعمال نمی شود.
قانون دوبلین Dublin Regulation برای تعیین این است که کدام کشور عضو اتحادیه اروپا مسئول بررسی درخواست پناهندگی یک فرد است. با این حال، این قانون شامل همه پناهجویان نمی شود و برخی افراد یا شرایط از شمول آن خارج هستند یا استثنا دارند. مهم ترین موارد به شرح زیر است :
۱. پناهجویانی که خارج از اتحادیه اروپا درخواست داده اند
قانون دوبلین فقط در کشورهای عضو اتحادیه اروپا و چند کشور هم پیمان ( نروژ، سوئیس، ایسلند و لیختن اشتاین ) اجرا می شود. بنابراین افرادی که در کشورهای غیراروپایی مثل ترکیه، کانادا یا استرالیا درخواست پناهندگی داده اند، مشمول قانون دوبلین نیستند.
۲. افرادی که قبلاً اقامت یا تابعیت یک کشور اروپایی را دارند
اگر فردی شهروند یکی از کشورهای اتحادیه اروپا باشد، یا اقامت دائم، موقت، یا ویزای معتبر یکی از این کشورها را داشته باشد. پرونده او طبق قوانین مهاجرتی همان کشور بررسی می شود و قانون دوبلین برای انتقال او به کشور دیگر اعمال نمی شود.
۳. کودکان و نوجوانان زیر ۱۸ سال بدون همراه
کودکان پناهجوی بدون سرپرست معمولاً از بازگردانده شدن بر اساس قانون دوبلین معاف هستند، به ویژه اگر در کشور مقصد خویشاوند نزدیک یا قیم قانونی داشته باشند. در این موارد، اصل « منافع عالی کودک » در اولویت قرار میگیرد.
۴. پناهجویانی که اعضای خانوادهشان در کشور دیگری هستند
اگر پناهجو بتواند ثابت کند که همسر، فرزند زیر سن قانونی، یا والدینش به طور قانونی در کشور دیگری از اتحادیه اروپا زندگی می کنند یا پناهندگی گرفته اند. ممکن است پرونده او به همان کشور منتقل شود یا اصلاً شامل بازگرداندن دوبلینی نشود.
۵. افرادی با شرایط انسانی یا پزشکی خاص
در مواردی که پناهجو بیماری جدی یا شرایط روانی حاد دارد، قربانی شکنجه، تجاوز، یا خشونت های شدید بوده است، کشور محل حضور می تواند به دلایل انسان دوستانه از اجرای قانون دوبلین صرف نظر کند.
۶. کشورهایی که عملاً دوبلین را اجرا نمی کنند یا تعلیق شده اند
در برخی دوره ها، دادگاه های اروپایی بازگرداندن پناهجویان به بعضی کشورها مانند : یونان در سال های گذشته، را به دلیل شرایط نامناسب پذیرش، مغایر حقوق بشر دانسته اند. در این موارد، دوبلین عملاً اجرا نمی شود.
بر اساس مقررات دوبلین، روند بررسی وضعیت پناهندگی به این صورت است که مسئولیت رسیدگی به درخواست پناهندگی هر فرد معمولاً بر عهده اولین کشور عضو اتحادیه اروپا است که پناهجو وارد آن شده یا در آن ثبت شده است. این قانون با هدف جلوگیری از ثبت چندباره درخواست پناهندگی در کشورهای مختلف و مشخص کردن یک کشور مسئول برای بررسی پرونده طراحی شده است. در چارچوب قانون دوبلین، عوامل مختلفی برای تعیین کشور مسئول در نظر گرفته می شود، از جمله :
♦ کشوری که اثر انگشت پناهجو برای اولین بار در آن ثبت شده است ( در سامانه یوروداک )
♦ کشوری که پناهجو از طریق آن وارد اتحادیه اروپا شده است،
♦ کشوری که اعضای خانواده پناهجو به طور قانونی در آن اقامت دارند.
پس از شناسایی کشور مسئول، اگر پناهجو در کشور دیگری درخواست پناهندگی بدهد، آن کشور می تواند او را به کشور مسئول منتقل کند تا پرونده اش در همان جا بررسی شود. البته استثناهایی نیز وجود دارد، مانند : موارد مربوط به کودکان بدون سرپرست، پیوندهای خانوادگی، یا ملاحظات انسانی که ممکن است باعث شود یک کشور دیگر مسئولیت بررسی پرونده را بپذیرد.
براساس منابع مختلف، مقررات دوبلین در سال 2026 لغو شده است و جای خود را به « مقررات مدیریت پناهندگی و مهاجرت » ( RAMM ) می دهد که در ماه مه 2024 به عنوان بخشی از « پیمان اتحادیه اروپا درباره پناهندگی و مهاجرت » به تصویب رسید. بررسی های انجام شده درباره RAMM نشان می دهد که تغییرات چشمگیری رخ نخواهد داد، زیرا قواعد جدید مربوط به تعیین مسئولیت بسیار شبیه به نظام کنونی دوبلین است و در نتیجه، کاستی های فعلی همچنان باقی خواهند ماند. RAMM از ژوئیه 2026 به بعد قابل اجرا خواهد بود.
قانون دوبلین یکی از مقررات مهم اتحادیه اروپا در حوزه پناهندگی است که هدف اصلی آن تعیین کشور مسئول رسیدگی به درخواست پناهندگی هر فرد و جلوگیری از ثبت هم زمان یا چندباره درخواست در کشورهای مختلف اروپاست. این قانون در 32 کشور اروپایی اجرا می شود که علاوه بر کشورهای عضو اتحادیه اروپا، کشورهایی مانند : سوئیس، نروژ، ایسلند و لیختن اشتاین را نیز شامل می شود. بر اساس این قانون، معمولاً اولین کشوری که پناهجو از طریق آن وارد اروپا شده یا در آن اثر انگشت داده است، مسئول بررسی درخواست پناهندگی او خواهد بود. با این حال، معیارهای مهم تری مانند : وحدت خانواده، منافع عالی کودک، شرایط انسانی و وضعیت پزشکی خاص می توانند باعث شوند پرونده در کشور دیگری بررسی شود یا انتقال انجام نگیرد. نسخه فعلی این قانون با نام دوبلین 3 از سال 2013 اجرا می شود و نسبت به نسخه های قبلی، توجه بیشتری به حقوق پناهجویان، حق اعتراض، حمایت از کودکان و ملاحظات انسانی دارد. روند اجرای دوبلین می تواند از چند ماه تا بیش از یک سال طول بکشد و در این مدت، پناهجو از حقوق اولیه ای مانند : اقامت موقت، خدمات درمانی پایه و در مورد کودکان، حق تحصیل برخوردار است. قانون دوبلین شامل همه افراد نمی شود؛ از جمله کودکان بدون سرپرست، برخی موارد خانوادگی، شرایط پزشکی و انسانی خاص یا افرادی که اساساً در خارج از کشورهای دوبلین درخواست داده اند. همچنین برخی کشورها مانند : بریتانیا دیگر عضو این نظام نیستند. در نهایت، طبق تصمیمات جدید اتحادیه اروپا، مقررات دوبلین از سال 2026 جای خود را به « مقررات مدیریت پناهندگی و مهاجرت » ( RAMM ) خواهد داد. هرچند ساختار کلی تعیین کشور مسئول تغییر اساسی نخواهد کرد، اما این تحول نشاندهنده تلاش اتحادیه اروپا برای یکپارچه سازی بیشتر نظام پناهندگی است.